Overslaan en naar de inhoud gaan

Sjors Roeters: 'Miljardairs onder de guillotine'

3-4 minuten
Afbeelding
Sjors Roeters: Miljardairs onder de guillotine

Sjors Roeters had al heel jong één grote droom: stinkend rijk worden. Hij vroeg zijn vader om zijn zakgeld in aandelen om te zetten. Toen hij zich later in de economische mechanismen verdiepte, verdampte zijn enthousiasme voor het kapitalisme. Hij realiseerde zich dat dit systeem onvermijdelijk leidt tot ongelijkheid en verwoesting. De eindeloze honger naar groei en winstmaximalisatie heeft – nu al – ongekende, desastreuze gevolgen. Twee jaar lang schreef hij als trainee voor Vrij Nederland een reeks artikelen, die leidden tot het verschijnen van zijn boek Miljardairs onder de guillotine. Laat je niet misleiden door die gruwelijke titel. Het boek is geen oproep tot moord, maar een zoektocht naar alternatieven voor het kapitalisme (aldus de ondertitel).  

Roeters beschrijft op heldere wijze de gedachtefouten achter het kapitalisme. Hij analyseert hoe hun corporatieve structuur multinationals (en hun aandeelhouders en directeuren) in staat stelt om optimale winst te boeken, zonder verantwoordelijk te kunnen worden gehouden voor de schade die zij mens en natuur aandoen. En hoe daar met wereldwijd beleid grip op gekregen kan worden.  
In Baskenland onderzoekt Roeters diverse coöperaties, waaronder de gigant Mondragón met 80.000 arbeiders/eigenaren. Het is een federatie van 995 autonomie coöperaties, met veel florerende hightech bedrijven, maar ook o.a. een supermarktketen, onderwijsinstellingen en dergelijke. Waar directeuren van grote bedrijven gemiddeld 300 keer zoveel verdienen als hun werknemers (met McDonald’s als uitschieter met een directeur die 3100 keer zoveel verdient als de medewerker), krijgen de directeuren van Mondragón niet meer dan 9 keer het loon van de gemiddelde werknemer.  
De democratisch vastgestelde langetermijnvisie van Mondragón bepaalt dat 60% van de winst geïnvesteerd wordt in onderzoek en ontwikkeling. 10% gaat naar lokale goede doelen. En de rest wordt verdeeld onder de deelnemende arbeiders. In veel opzichten is deze coöperatie een verademing ten opzichte van de bastions van multinationals, waar vooral de aandeelhouders en directeuren profiteren van de inzet van hun medewerkers. Maar ook Mondragón maakt op haar manier deel uit van het kapitalistische systeem. De basisdoelstellingen zijn werkgelegenheid en financiële stabiliteit, waarin groeiende productie en consumptie onderdeel van blijven. 

Een van de acht hoofdstukken staat in het teken van een pleidooi voor ontgroei/postgroei. Ook hier laat Roeters zien dat hij zorgvuldig onderzoek gedaan heeft. Hij sluit het hoofdstuk af met een citaat van de dichter Wendell Berry: ‘We hebben het recht niet om ons af te vragen of we zullen slagen of niet. De enige vraag die we mogen stellen is: wat is de juiste handelswijze? Wat vraagt deze aarde van ons als we haar leefbaar willen houden?’  
Na hoofdstukken over de schuldenproblematiek en de anti-werkbeweging neemt Roeters de vraag hoe we de noodzakelijke verandering in gang kunnen zetten onder de loep. Hij betoogt dat er meer nodig is dan enkel met kracht van argumenten proberen het beleid (wereldwijd) te doen kantelen. Disruptieve acties als die van Extinction Rebellion of ecohackers (zoals de aanval op de digitale infrastructuur van de Colonial Pipeline in 2021) zijn nodig om de argumenten kracht bij te zetten.   
Maar de écht grote kans op succes is het zoeken van verbinding; het bundelen van krachten. Er heerst onvrede op allerlei gebieden, die mensen bereid maakt tot actie. Het komt aan op het smeden van coalities, waarmee de noodzakelijke omwenteling kan worden ingezet.   
In zijn conclusie signaleert Roeters drie hoofdlijnen die de koers van de wereldorde kunnen wijzigen: economische democratisering (waarbij alle werknemers echte stakeholders binnen hun bedrijf worden), de commercialisering, commodificatie en privatisering van de samenleving terugdraaien, en tot slot het zoeken naar sociale verbinding. 

In tegenstelling tot wat Thatcher ons begin jaren ’80 voorhield is er wel degelijk een alternatief voor het kapitalisme. En dat alternatief zit al diep in ons verankerd: ons sociale systeem van onderlinge zorg, vrijgevigheid, gastvrijheid, behulpzaamheid en solidariteit. Allemaal gratis en voor niets. 

O ja, midden in zijn boek last Roeters een intermezzo in: ‘De mythe van inconsistentie’. Een interessant betoog over hoe moeilijk het is om – wetend hoe fout het kapitalistische systeem is – je eigen consumptieve gedrag aan te passen. En vooral: daar consequent in te zijn. Geen vlees meer eten? De auto de deur uit? Nooit meer vliegen? Geen fast fashion meer aanschaffen? Consuminderen? 
En wat te denken van mensen die jou verwijten dat je kritiek op het systeem hebt, terwijl je er toch gebruik van blijft maken? Is dat hypocriet? 
Het is schier onmogelijk om 100% consequent te zijn. Moet je je daarover schuldig voelen? Of maar helemaal geen poging meer doen om bewuste keuzes te maken? 
‘Zolang we naar elkaar wijzen, bevragen we het systeem niet… We moeten het systeem proberen te veranderen, niet elkaars keuzes achter de voordeur. Want de eis van consistentie leidt niet alleen tot zelfcensuur, het slurpt ook energie die beter kan worden besteed.’ (p. 127)

Sjors Roeters: Miljardairs onder de guillotine; Op zoek naar alternatieven voor het kapitalisme
2022
ISBN: 9789400515222

Recensie: Gerard Sonnemans, onafhankelijke burger